در مجمع ذيل آيهء 202 از سورهء بقره گفته : حشر گرد آوردن قوم است بيك مكان . . . اصل باب از جمع شدن است . در اقرب الموارد هست : « حشر النّاس : جمعهم » آيات قرآن مجيد در اين معنى به كار رفته است مثل * ( وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُه مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ وَالطَّيْرِ ) * نمل : 17 براى سليمان لشگريانش از جنّ و انس و پرنده جمع شدند . * ( وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لإِلَى الله تُحْشَرُونَ ) * آل عمران : 158 اگر مرديد يا كشته شديد بسوى خدا جمع ميشويد . راغب آن را اخراج معنى كرده گويد : حشر بيرون كردن جماعت از مقرّ آنهاست بجنگ و نحو آن . ولى قول مجمع البيان با آيات قرآن بهتر ميسازد و اگر اخراج معنى شود شايد براى آنست كه اخراج توأم با جمع كردن است . تُحْشَرونَ * ( وَاتَّقُوا الله وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْه تُحْشَرُونَ ) * بقره : 203 بهتر است « تحشرون » در اين آيه و نحو آن به معناى حال گرفته شود يعنى الآن بسوى خدا جمع ميشويد و در اين صورت مراد از آن ، جمع شدن در عالم مرگ و يا مطلق است زيرا مردم از حين آفريده شدن بتدريج در حال جمع شدن بسوى پروردگاراند . * ( وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ تكوير : 5 آنگاه كه وحوش جمع گردند . ممكن است آيه راجع به مقدمات قيامت و ابتداى فناى عالم باشد و ممكن است مراد از آن جمع شدن در قيامت باشد . در اين صورت آيا براى وحوش حشر و نشر و حساب و كتابى هست ؟ الله اعلم . در آيهء ديگرى آمده * ( وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) * انعام : 38 اين آيه از آيه ما قبل اعمّ است و تمام جنبندگان و پرندگان را امّت و داراى نظام خوانده و در آخر گويد : سپس بسوى پروردگار خويش محشور و جمع ميشوند .